NOWY!!! Rozwój przestrzenny Bydgoszczy do 1939 r.

Rozwój przestrzenny Bydgoszczy do 1939 r.

W rozwoju przestrzennym Bydgoszczy można wyodrębnić kilka etapów. Najstarsze skupiska osadnicze na terenie Bydgoszczy pochodzą z XI-XIII w. Zlokalizowane były przede wszystkim na wschód od obecnego Starego Miasta, na wyspie oblewanej Brdą. Początkowo był tam drewniano-ziemny gród. O jego lokalizacji zadecydowały względy topograficzne oraz strategiczne i komunikacyjne. W 1238 r. gród bydgoski jako kasztelania pełnił funkcję warowni przygranicznej. Nowy, staropolski okres kształtowania bydgoskiego ośrodka miejskiego zapoczątkowało założenie miasta przez Kazimierza Wielkiego w dniu 19 IV 1346 r. Najprawdopodobniej, wkrótce po lokacji miasta  Bydgoszcz przeniesiono na inne miejsce, gdyż pierwotnie została ulokowana na terenach zalewowych. Rozpoczęło się wówczas kształtowanie średniowiecznego zespołu osadniczego zakończone w drugiej połowie XV w. Ostatecznie zespół ten przyjął formę złożoną z 3 wyodrębnionych elementów: obszaru miasta właściwego, jego przedmieść z wyspą młyńską i Okolem oraz okazałym zamkiem, obiektem o najstarszej metryce. W 1656 r. zamek zrujnowali Szwedzi, a w 1896 r. władze pruskie nakazały rozbiórkę pozostałych resztek. Wkrótce po lokacji wzniesiono umocnienia bydgoskie grodu, które stanowił wał ziemny z palisadą otoczony fosą. Na wschód  od tych umocnień powstała osada podgrodowa z kościołem parafialnym. Przypuszczalnie dopiero w XV w. przystąpiono do budowy obwarowań murowanych. W wiekach średnich Bydgoszcz w obrębie murów miejskich zajmowała stosunkowo niewielką powierzchnię, szacowaną na ok. 10-15 ha. Na układ przestrzenny miały wpływ warunki terenowe. Wytyczono wówczas, położony centralnie, rynek o wymiarach ok. 80 m x 95 m. Zaplanowano również regularną sieć ulic przecinających się prostopadle, tworzących swoistą szachownicę. Zakręcały jedynie ulice poprowadzone w stronę bram i w pobliżu murów miejskich  Z południowych narożników rynku wybiegały po dwie ulice doprowadzające szlaki handlowe do centrum miasta, zaś w kierunku północnym prowadziła ulica w stronę mostu na Brdzie. Jako ulice główne posiadały swoje nazwy. Przecinały je ulice wąskie, równoległe do boków rynku, jako przecznice pozostające najczęściej bez nazwy, odzielające grupy domów. W rynku wytyczono ok. 300 działek budowlanych o szerokości 6-7 m i długości 20- 40 m, początkowo zabudowanych domami drewnianymi. Najdłuższą ulicą średniowiecznej Bydgoszczy była ulica Długa (Platea longa) o prastarej metryce. Prowadziła od Bramy Kujawskiej po stronie południowo-wschodniej i do Bramy Poznańskiej, usytuowanej po stronie południowo-zachodniej. Łączyła się z nią z jednej strony z ob. ul. Jezuicką (Platea ecclesiastica), prowadzącą od ul. Długiej do fary, zaś po przeciwnej, wschodniej stronie z ob. ul. Podwale, zwana też ul. Wałową i Kalną od starego rowu z błotem (kalisko) w kierunku bramy Kujawskiej. Dwie przecznice wychodzące z rynku nosiły stare nazwy. Była to ul. Farna (Platea parochialis) oraz ul. Mostowa (Platea pontalis), przecinająca się najpierw ul. Grodzką (Platea castrensis), a następnie ul. Łazienną (Platea balnealis). Ulice prowadzące do Brdy lub położone nad jej brzegiem nazywano wodnymi (Platae aquaticae). Południową stronę miasta zamykała ul. pod Blankami (Platea submoenialis), położona  w tyle za ul. Długą.

Na mocy przywileju lokacyjnego Bydgoszczy nadano również obszerne patrymonium. Jego granice sięgały Jeziora Pełczyńskiego (obecnie Jezioro Jezuickie) oraz wsi Jachcice, Niemcz i Myślęcin. W późniejszym czasie na tym terenie powstało kilkanaście folwarków, stanowiących własność miasta. Z biegiem lat niektóre z nich zostały przegminowane i powiększyły obszar administracyjny  Bydgoszczy.

W okresie przedrozbiorowym, zwłaszcza w końcu XIV i XV w., rozwój przestrzenny miasta wyznaczała w zasadzie rozbudowa przedmieść, niegdyś osiedli przygrodowych, ulokowanych przede wszystkim na terenach położonych na północ, zachód i wschód od miasta. Taki układ przestrzenny miał swoje źródło w przebiegu starych szlaków handlowych, zwłaszcza z Kujaw na Pomorze. Najstarszym przedmieściem było rozciągające się na wschodzie Przedmieście Kujawskie, później nazywane także Przedmieściem Toruńskim, Bernardyńskim, Bosackim lub Babią Wsią. Rozlokowało się wzdłuż drogi na Kujawy, aż pod Łysą Górę (Gieses Hohe), w okolicach Wzgórza Wolności. Rolę lokalnego placu targowego spełniał Zbożowy Rynek (Kornmarkt). Przy trakcie do Torunia ulokowała się najstarsza z osad pod zamkiem, tzn. Babia Wieś oraz dawne składy solne z karczmą, zwane Żupą (Schuppenkrug). Północną stronę miasta zamykała brama Gdańska, za którą rozciągało się Przedmieście Gdańskie, także noszące nazwy Karmelickie, Za Mostem, Za Kościołem Św. Ducha, Za Panną Marią. Okres intensywniejszego rozwoju przypadł na początek XVI wieku. Na prawo od mostu przez Brdą prowadził stary trakt do Fordonu

Na zachodniej stronie ulokowało się ruchliwe i ożywione Przedmieście Poznańskie, zwane Chwytowskim, ze starą osadą przemysłową Chwytowo. Było położone na trakcie do Wielkopolski. Obejmowało teren pomiędzy wyżyną szwederowską, a ramieniem Brdy otaczającym wyspę młyńską, aż po Okole. Tak nazwano obszar z licznymi wówczas rozgałęzienia Brdy. Po zasypaniu jednego z ramion rzeki nazwy Chwytowo i Okole pozostały jedynie lokalną pamiątką toponimiczną. Przez Bramę Poznańską prowadziła droga do Bielic, najstarszego folwarku miasta.

W XV wieku Bydgoszcz zamieszkiwało zapewne około 2-3 tys. mieszkańców. W przeważającej liczbie były to osoby pochodzenia polskiego i niemieckiego. Dynamiczny rozwój bydgoskiej gospodarki, zwłaszcza handlu i rzemiosła od XV do XVII w., rzutował na rozwój przestrzenny miasta. Następowała rozbudowa okolicznych przedmieść. Sukcesywnie też wzrastała liczba bydgoszczan. Miasto na przełomie XVI/XVII w. osiągnęło liczbę ok. 5 tys. mieszkańców. Wspomniany okres prosperity gospodarczej miasta przerwał „potop” szwedzki i wojna siedmioletnia. Miasto zostało zniszczone i splądrowane, a liczba ludności zmalała do 500 osób. W następnych latach Bydgoszcz stopniowo dźwigała się z upadku, lecz nie odzyskała poprzedniej rangi.

Następny etap rozwoju przestrzennego miasta zapoczątkował w 1772 r. I rozbiór Polski w wyniku, którego Bydgoszcz znalazła się pod panowaniem pruskim. W 1800 r. miasto wraz z przedmieściami obejmowało terytorium o powierzchni około 175 ha. W pierwszej połowie XIX w. własnością miasta pozostawało także 12 folwarków oraz liczne grunty w obrębie granic administracyjnych. Swoisty antrakt historyczny stanowił okres Księstwa Warszawskiego w latach 1807-1815. Zastosowano wówczas polskie nazewnictwo bydgoskich ulic.            Jednak do połowy XIX w. nie nastąpiły poważniejsze zmiany w układzie przestrzennym miasta. Bydgoszczy, oprócz średniowiecznego miasta lokacyjnego, obejmowała istniejące już wcześniej przedmieścia.

Czynnikiem wybitnie miastotwórczym było ulokowanie w Bydgoszczy lokalnych, pruskich władz i urzędów. Awans administracyjny miasta i postępujący w pierwszej połowie XIX stulecia rozwój gospodarczy miasta, związany początkowo z funkcjonowaniem rzemiosła i handlu nastawionego na obsługę ośrodka miejskiego, od lat czterdziestych XIX stulecia przybrał cechy industrializacji. Podjęto wówczas działania urbanistyczno-architektoniczne, które wykroczyły poza granice miasta lokacyjnego. Zabudowa miejska, poza ówczesnym Śródmieściem (Starym Miastem), koncentrowała się na przedmieściach, szczególnie Gdańskim i Poznańskim oraz wzdłuż ulic wylotowych z miasta odpowiadających dzisiejszym ulicom: Gdańskiej, Kujawskiej, Poznańskiej i Toruńskiej. W latach 1834-1836, na lewym brzegu Brdy, na pograniczu Przedmieścia Gdańskiego i Grodztwa, powoli rozwinęło się nowe centrum administracyjne miasta. Około 1820 r. wytyczono przedłużenie ul. Gdańskiej, która stała się główną, reprezentacyjną ulicą miasta. Pierwotnie ulica ta, o rodowodzie sięgającym drugiej połowy XIV wieku, dochodziła do rozwidlenia na styku dawnego traktu w kierunku zachodnim do Koronowa, obecną ul. Dworcową i dawną drogą w kierunku północnym przez Rynkowo do Świecia i dalej do Gdańska, obecną ul. Pomorską. Wyznaczyła jednocześnie granicę pomiędzy położonym po jej zachodniej stronie Bocianowem, dawnym folwarkiem miejskim, a Grodztwem dawnym folwarkiem starościńskim  po stronie wschodniej.

Z perspektywy późniejszych działań urbanistycznych wytyczenie ul. Gdańskiej było ważnym przedsięwzięciem drogowym, bowiem ukształtowanie terenów na lewym brzegu Brdy sprzyjało rozbudowie miasta. Z czasem też stała się ona arterią łączącą miasto lokacyjne z dzielnicami zakładanymi po obu stronach ulicy i wyznaczającą oś kompozycyjną północnej części Bydgoszczy. Po wytyczeniu ul. Gdańska zaczęła pełnić rolę nowej granicy między Bocianowem, a Grodztwem. W mieście przeważała typowa, rozproszona zabudowa podmiejska, a tylko miejscami pojawiała się zwarta zabudowa ulicowa. Zmianę przyniosło wytyczenie w 1835 r. Nowego Rynku. Sukcesywnie następowała zabudowa jego pierzei, jednak ze względu na sąsiadującą z nim tak zwaną skarpę szwederowską, która ograniczała rozbudowę układu urbanistycznego, odstąpiono od koncepcji rozwoju Bydgoszczy w tym kierunku, choć przedmieszczanie szwederowscy od dawna zamieszkiwali okoliczne wzgórza (Schwedenberg, Galgenberg).     

Dynamiczny rozwój gospodarczy, demograficzny i przestrzenny miasta miał swój początek w połowie XIX wieku. Momentem przełomowym było włączenie Bydgoszczy w 1851 r. do sieci pruskiej Kolei Wschodniej. Otwarta 13 lipca 1851 r. linia kolejowa połączyła Krzyż z Bydgoszczą i stanowiła odcinek budowanego połączenia kolejowego Berlina z Królewcem. Jednocześnie uruchomiono Warsztat Kolei Wschodniej jako zakład technicznego zaplecza kolei. Dworzec kolejowy usytuowano na obrzeżach podmiejskiej gminy Bocianowo (Brenckenhoff), leżącej po zachodniej stronie ul. Gdańskiej. Rozległy teren należący do dawnego majątku stwarzał korzystne warunki dla rozbudowy miasta. Koncepcja jego zagospodarowania dotyczyła obszaru ograniczonego od zachodu linią kolejową, od północy podmiejską osadą zwaną Małym Bocianowem, a od wschodu i południa ulicami: Pomorską i Dworcową. 1 listopada 1851 r. większą część Bocianowa o powierzchni 60 ha włączono do obszaru administracyjnego Bydgoszczy. Odtąd nosiła ona nazwę Wielkie Bocianowo. Podmiejska osada zachowała nazwę Małe Bocianowo. Zajmowało ono obszar o powierzchni 45 ha pomiędzy ulicami: Gdańską od wschodu, Świętojańską i Hetmańską od południa, Sowińskiego od zachodu oraz Zygmunta Augusta i Artyleryjską od północy. W jego części zachodniej istniała zamieszkała osada, natomiast wschodnie tereny Małego Bocianowa nie były zagospodarowane. Wieś istniała już w pierwszej połowie XIX w. i dysponowała własną siecią drogową, złożoną z głównych dróg – ulic Bocianowo, Ogrodowa, Racławicka, Rycerska. W 1851 r. w granice administracyjne miasta włączono również dawny królewski skład solny – Żupę (Schuppenkrug) o powierzchni około 20 ha, położony między ulicą Toruńską a rzeką Brdą – na wschód od Babiej Wsi. Od tego czasu miasto rozwijało się w kierunku północnym.

W 1858 r. do Bydgoszczy przyłączono dawny folwark miejski Nowy Dwór (Neuhof), a rok później folwark starościński Grodztwo (Hempelfelde). W latach 60-tych obszar miasta ogółem wynosił 1287 ha, (w tym miasto – 793 ha i łąki nadnoteckie 494 ha.) i w latach następnych niewiele się powiększył. W 1910 r. wynosiła 832 ha.  Zatem od połowy XIX w. brakowało terenów budowlanych. Jednocześnie osady podmiejskie o zabudowie typowo miejskiej, np. Okole (Schleusenau), Szwederowo (Schwedenhohe), Wilczak (Prinzenthal), a następnie Bielawy (Bleichfelde), Małe Bartodzieje (Klein Bartelsee) oraz Rupienica (Schondorf) i Skrzetusko (Schrottersdorf) rozpoczęły powolny proces zrastania się z miastem, a ich ludność zazwyczaj znajdowała zatrudnienie w bydgoskich zakładach pracy. Do 1920 r. osiedla te pozostały jednak poza obszarem administracyjnym miasta. 3 grudnia 1867 r. nastąpiło następne urzędowe włączenie przedmieść: Grodztwa (ok. 205 ha ), obejmującego obszar na wschód od Bocianowa, pomiędzy dzisiejszą ulicą Pomorską i ulicą Jagiellońską. W 1876 r. dla części terenów Grodztwa, o obszarze około 70  ha położonych po obu stronach ul. Gdańskiej opracowano plan rozbudowy miasta, obejmujący Bocianowo Małe (45 ha) położone na północ od dzisiejszej ulicy Hetmańskiej i Nowego Dworu (15 ha), włączony jako rezerwa dla rozbudowującego się miasta. Wówczas do miasta włączono również część gminy Bielice (Beelitz). Pozostała część znalazła się w granicach gminy Białe Błota (Weissfelde). Resztę gminy, po zaistniałych podziałach, dla odróżnienia, od początku XIX nazwano Bielice Nowe (Neu-Beelitz), włączone dopiero w 1920 r. Przed 1867 r. włączono także najstarszą część Szwederowa. Następnie przez ponad 20 lat obszar miasta nie ulegał zmianom, jeśli nie liczyć próby inkorporacji w latach 80., np. Okola. Inicjatywa spotkała się jednak z odmową władz miasta.

W zasadzie do końca XIX w. zabudowa mieszkalna w Bydgoszczy ograniczała się do dzielnic, rozplanowanych jeszcze w latach 50. Tereny nad rzeką i kanałem, głównie zaś zachodnia część miasta stanowiły obszar, na którym powstawały największe zespoły zabudowy przemysłowej. Postępujący wzrost gospodarczy miasta, wynikający do połowy XIX w. przede wszystkim z rozwoju rzemiosła i handlu, wiązał się z początkiem industrializacji.

Nowe koncepcje urbanistyczne przyniósł przełom XIX i XX w., a zwłaszcza wiek XX. Planami zabudowy objęto północne tereny dawnego Grodztwa. Szybko postępowała zabudowa ul. Gdańskiej. W podobnym tempie jak miasto, rozbudowywały się wsie i folwarki podmiejskie. Powoli stawały się przedmieściami i osiedlami podmiejskimi.

W 1893 r. pojawiła się propozycja władz państwowych włączenia Okola, Wilczaka, Szwederowa, Bielic, Rupienicy z Glinkami, Wielkich i Małych Bartodziejów, Skrzetuska i Bielaw. Zamiar ten nie uzyskał akceptacji władz miejskich i został odrzucony. Wspomniany projekt przybrał formę memoriału z 31 maja 1893 r., którego autorem był landrat bydgoski, von Unruh i był związany z przyjęciem przez bydgoski Wydział Powiatowy nowych regulacji dotyczących ordynacji gminnej z 1891 r. Na jej mocy z niektórych połączonych wiosek i obszarów dworskich utworzono nowe gminy wiejskie (Landgemeinden). Inne wspólnoty gminne uzyskały taki status bez zmian terytorialnych. W przypadku bydgoskich gmin podmiejskich utworzono nowe gminy: Jachcice (Jagdschütz), Bielawy, Szretery (później Skrzetusko), Bartodzieje Wielkie, Bartodzieje Małe (d. Bartodzieje Małe i Zimne Wody), Rupienica (Rupienica i Glinki), Bielice Nowe (Bielice Nowe i Bielice Stare), Szwederowo (Szwederowo, Górzyskowo), Wilczak Wielki (Wilczak Wielki i cz. starej Kanalakolonie A), Miedzyń (cz. starej Kanalakolonie A, Miedzyń i Wilczak Mały), Kanalkolonie A (cz. starej Kanalkolonie A, cz. Czyżkówka, Prądów i Działów), Czyżkówko (Czyżkówko i Kleinau) oraz Okole (stare Okole, Okole i Wilhelmsthal). Już wówczas, w 1893 r. uznano, że drobni rolnicy zamieszkujący Rupienicę i Glinki (ob. Rupienica) znajdowali zatrudnienie jako robotnicy na terenie Bydgoszczy. Podobnie było z Małymi Bartodziejami i Zimnymi Wodami (ob. Małe Bartodzieje), których ludność ciążyła ku miastu ze względu na możliwości zarobkowe i dogodną komunikację. Memoriał wskazywał także, że zapewne w niedługim czasie do Bartodziejów Wielkich zostaną wcielone Kapuściska Małe (Hohenholm. Memoriał nie wspominał o przegminowaniu Siernieczka (Karlsdorf), Czerska (Brahnau) i Rupienicy (Schönhagen). Sformułowane w 1893 r. koncepcje powiększenia terytorium przez włączenie do Bydgoszczy osad podmiejskich zawarte zostały w 3 wnioskach złożonych przez bydgoskiego landrata, Wydział Powiatowy oraz prezydenta Rejencji w Bydgoszczy. Projekt landrata zakładał włączenie w całości ul. Schwedenstr. (ul. Podgórna) do Szwederowa, utworzonego z połączenia Szwederowa (Schwedehöhe) i Górzyskowa (Adlershorst), a także przyłączenie do Rupienicy kilku parcel położonych przy ul. Kujawskiej. Zarząd Gminy Szwederowo uzależnił zgodę na przegminowanie pod warunkiem przekazania 3 tys. marek na sfinansowanie powiększenia cmentarza gminnego, budowę nowej szkoły, uruchomienie 2 studni, finansowanie opieki nad ubogimi gminnymi, wytyczenie lub położenie nawierzchni na 5 ulicach, zwłaszcza ul. ks. Skorupki (Schwedenbergstr.) i Leszczyńskiego (Frankenstr.). 14 III 1894 r. magistrat bydgoski odmówił spełnienia tych zobowiązań, a sejmik powiatowy uchwałą z 30 I 1895 r. odmówił zgody na przeprowadzenie projektu. 27 X 1893 r. prezydent Rejencji w Bydgoszczy wystosował do magistratu prośbę o włączenie do miasta 9 gmin Górzyskowo, Szwederowo, Okole Stare, Okole (Schleusenau), Wilczak, Bielice, Glinki, Rupienica, Małe Bartodzieje, Zimne Wody, Wielkie Bartodzieje, Szretery i Bielawy bez skutków finansowych. Poza listą najbliższych przedmieść pozostały Czersko, Czyżkówko, Jachcice, Kapuściska Małe, Miedzyń, Rupienica i Siernieczek. 15 XI 1893 r. i ta propozycja została odrzucona. W uzasadnieniu decyzji odmownej wskazywano na brak gruntowniejszego namysłu, obawy o obciążenie finansowe miasta, wciąż wiejski charakter gmin, odległe położenie od miasta, wiele jeszcze niezabudowanych terenów i znaczne luki w ciągłej zabudowie obszarów pomiędzy miastem i przedmieściami.

8 XII 1893 r. Wydział Powiatowy w Bydgoszczy wystąpił z propozycją połączenia z gminą miejską Bydgoszcz, jedynie Okola, które i tak pozostawało w ścisłych relacjach ekonomicznych z pobliskim miastem. Jednak Magistrat i ten wniosek odrzucił.

Kolejne próby powiększenia obszaru administracyjnego miasta powróciły w 1902 r. za sprawą budowy nowego portu u ujścia dolnej Brdy. Wniosek Rejencji Bydgoskiej okazał się nie do przyjęcia ze względu na przepisy ustawy o osadnictwie z 10 VIII 1904 r. i warunków korzystania z terenów przemysłowych, nakładające na miasto koszty przegminowania. Miasto jeszcze dwukrotnie podejmowało wysiłki w sprawie włączenia przedmieść do Bydgoszczy. Projekt z 1905 r. obejmował Bartodzieje Małe i Wielkie, Bielice Nowe, Bielawy, Czersko, Czyżkówko, Kapuściska Małe, Kapuściska Wielkie (Schönhagen), Łęgnowo, Okole, Rupienica, Siernieczek, Szretery i Szwederowo. Poza projektem pozostały Jachcice i Miedzyń.

W 1907 r. bezskutecznie zabiegano o włączenie, choćby tylko gmin podmiejskich, położonych wzdłuż rzeki Brdy. Okazało się jednak, że miało ono ograniczone znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta, bowiem uprzemysłowione gminy, zatrudniające robotników z Bydgoszczy zdecydowanie bardziej ciążyły ku samemu miastu.

Kolejna inicjatywa powiększenia terytorium z 1907 r. objęła włączenie Małych Bartodziejów, Bielaw(część), Okola, Rupienicy, Skrzetuska (część), Szwederowa, Wilczaka oraz dodatkowo Kapuścisk Wielkich i Małych i Czerska. Projekt pomijał Jachcice i Miedzyń.  Długie rokowania nie przyniosły jednak żadnego rezultatu. Na posiedzeniu magistratu 28 VIII 1908 r. nie zapadły stosowne decyzje, choć doszło do uzgodnienia stanowisk. Ostatecznie zaproponowano powrót do wypracowanej  koncepcji z zasadą zasięgania opinii władz gminnych, uznając za uzasadnione i konieczne włączenie gmin podmiejskich do Bydgoszczy. Dotyczyło to jednak 10 przedmieść: Bartodziejów Małych i Wielkich, Bielaw, Kapuścisk Małych i Wielkich, Okola, Rupienicy, Szreterów, Szwederowa i Wilczaka. Pominięto jednak 6 podbydgoskich miejscowości: Bielice Nowe, Czersko, Czyżkówko, Jachcice, Miedzyń i Siernieczek. Przy selekcji gmin wyznaczonych do przegminowania uwzględniano: status gospodarczy, miejski charakter, cechy rozwojowe ośrodka quasi miejskiego, zatrudnienie, realizację potrzeb codziennych, wyżywienie, zaopatrzenie. Niezależnie od przyjętych kryteriów punktem wyjścia do przegminowania były zawsze gminy Bielawy, Okole, Szretery, Szwederowooraz Wilczak, i to nie zawsze w całości, a raczej w częściach położonych bliższej miasta.

Dopiero w 1909 r. władze powiatowe wyraziły zgodę na włączenie do miasta części  5 przedmieść: Bielaw, Okola, Skrzetuska, Szwederowa i Wilczaka pod warunkiem wyrównania finansowego w wysokości 1506602 marek. W 1913 r. miasto ponownie wystąpiło z wnioskiem o włączenie 7 gmin. Władze powiatowe zaakceptowały projekt pod warunkiem udzielenia rekompensaty w wysokości 2795158,6 marek.

Powiększenie obszaru miasta w latach 1897 -1914 opierało się zatem tylko na gruntach doraźnie wykupywanych pod budowę projektowanych i wznoszonych wówczas obiektów użyteczności publicznej. W 1897 r. zakupiono teren pod północne boisko sportowe (ok. 7 ha), a w 1906 r. parcele przeznaczone na tzw. cmentarze północne Nowofarny i nowy cmentarz Ewangelicki (22 ha). W 1913  r. zakupiono teren przeznaczony pod budowę Szkoły Wojennej (4,50 ha) i wzniesienie Wieży Bismarcka (0,3 ha), a w 1914  r. pod koszary leśne (5,5 ha.).

Rozwój terytorialny miasta stał się także troską ostatniego niemieckiego nadburmistrza Bydgoszczy, Paula Mitzlaffa, znawcę zagadnień komunalnych. Jego koncepcje przybrały postać specjalnie opracowanego memoriału p.t. Denkschrift über die Eingemeindung Bromberger Vororte. Memoriał stanowił dość szczegółową analizę wzajemnych różnorodnych relacji Bydgoszczy jako lokalnego ośrodka miejskiego z najbliższymi gminami podmiejskimi, które zostały nazwane przedmieściami dla podkreślenia powiązań funkcjonalnych. Szeroko uzasadniono w nim potrzebę włączenia najbliższych 13 gmin wiejskich, określanych jako przedmieścia (Vororte, Vorstädte) o łącznej powierzchni 4957,90 ha z 37834 mieszkańcami. Mitzlaff zwrócił również uwagę na znaczny wzrost ludności Bydgoszczy od połowy XIX w. szczególnie dynamiczny na przełomie XIX i XX w. W 1851 r. miasto liczyło 15413 osób. W 1871 r. mieszkańców było 27740. W 1890 r. miasto zamieszkiwało  41339 mieszkańców, zaś w 1900 r. już 52204, aby w 1910 r. osiągnąć liczbę 57696 mieszkańców. W drugiej połowie XIX w. liczba ludności wzrosła o 42283 osoby, czyli blisko 26,7%. Podkreślił również istotne dysproporcje pomiędzy liczbą ludności, a wielkością obszaru administracyjnego miasta. W 1910 r. Bydgoszcz przy takiej liczbie mieszkańców dysponowała obszarem 839 ha. Miasta niemieckie o zbliżonej liczbie ludności, np. Elbląg (58636) i Herne (57147) miały obszar administracyjny odpowiednio: 1265 ha i 1702 ha, a więc dwu – lub trzykrotnie większy. W praktyce, dla Bydgoszczy oznaczało to brak terenów budowlanych pod nowe inwestycje i ograniczenie szans na rozwój przestrzenny miasta.

Autor Memoriału przedstawił także przeobrażenia ludnościowe w 13 gminach podmiejskich, proponowanych do komunalizacji z miastem. W latach 1900-1910 liczba osób zamieszkujących wspomniane przedmieścia wzrosła z 26174 do 35136 osób, tzn. o 8962 mieszkańców. Zaludnienie przedmieść dorównywało w ok. 60% liczbie ludności Bydgoszczy.    Najludniejszym przedmieściem było Szwederowo, liczące 8801 mieszkańców, chociaż największą dynamikę rozwojową odnotowały Bielawy i Siernieczek. Liczba ludności w latach 1900-1910 powiększyła się odpowiednio: o 1189 osób (126,35%) i 339 osób 182,25%).

Ustalone wyniki wskazywały, że inkorporacja przedmieść stworzy nowe warunki dla rozwoju miasta. W pierwszym rzędzie dotyczyło to przedmieść bezpośrednio graniczących z miastem, koegzystujących, rzeczywiście blisko powiązanych licznymi zależnościami. Pozostałe gminy tworzą pewien kompleks mieszkalny, rozwijający się i uzależniony od miasta, którego mieszkańcy najczęściej znajdują zatrudnienie w Bydgoszczy. W rzeczywistości pomimo odrębności administracyjnej są one przedmieściami Bydgoszczy (Vorstädte von Bromberg), nie zaś gminami podmiejskimi (Vororte). W niektórych z nich ulokowano urzędy i instytucje państwowe i samorządowe (m.in. Szkoła Wojenna, koszary jednostek stacjonujących w Bydgoszczy, Instytut Rolniczy im. cesarza Wilhelma, placówki pocztowe, itp.).

Wśród argumentów przemawiających za komunalizacją przedmieść znalazły się zagadnienia z zakresu polityki budowlanej, prowadzonej w oparciu o jednolite plany zabudowy, wytyczenie i uregulowanie siatki ulic w poszczególnych gminach w celu stworzenie wspólnej nowoczesnej sieci komunikacyjnej miasta, budowę placów i parków. Z punktu widzenia perspektyw rozwojowych za ważne uznano wdrożenie podziału strukturalnego osiedli, który uwzględniałby ich charakter oraz lokalne preferencje i oczekiwania ludności, stabilizację sytuacji finansowej oraz względy racjonalnego uzbrojenia obszaru miasta, a także konieczność zdecydowanego rozwoju sektora usług oraz usprawnienia administracji i zapewnienia porządku publicznego. Do 1915 r. uzyskano zgodę Bielaw, Okola, Skrzetuska, Szwederowa i Wilczaka (wariant inkorporacyjny z memoriału 1915 r.). W 1920 r. ówczesny obszar administracyjnych miasta obejmował:

ogółem:  845 ha

w centrum:

  1. Stare Miasto (w tym miasto) 15 ha
  2. Zamek 5 ha,
  3. Wyspę młyńską (dawn. Okole) 5 ha
  4. Przedmieście Kujawskie 15 ha

w części północnej:

  1. Ludwikowo (Jachcice) 63,5 ha
  2. Stację kolejową 40,5 ha
  3. Bocianowo (I) Wielkie 60 ha
  4. Bocianowo (II) Małe 45 ha
  5. Przedmieście Gdańskie 35 ha
  6. Grodztwo zachodnie 60 ha

11.Grodztwo wschodnie 145 ha

  1. Cmentarze północne 22 ha
  2. Koszary północne 32 ha
  3. Koszary leśne 5,5 ha
  4. Szkołę wojenną 4,5 ha
  5. Boisko sportowe 7,0 ha

w części zachodniej:

  1. Okole (dzisiejsze) 45 ha
  2. Koszary ułańskie 32 ha
  3. Przedmieście Poznańskie 60 ha

w części południowej:

  1. Szwederowo 18 ha
  2. Nowy Dwór 15 ha
  3. Bielice 32 ha

w części wschodniej:

  1. Przedmieście Toruńskie 40 ha
  2. Probostwo 23 ha
  3. Wzgórze Wolności 3 ha
  4. Zupy 20 ha

Proces włączania przedmieść do obszaru miejskiego znalazł swój ostateczny kształt dopiero w memoriale magistratu miasta Bydgoszczy do władz rządowych w styczniu 1919 r. Memoriał z 1919 r., zawierał projekt włączenia 13 gmin o powierzchni 5 tys. ha, zamieszkałych przez 37,8 tys. mieszkańców. W zasadzie powtarzał treść i uzasadnienia, przedstawione w  memoriale Mitzlaffa. Projektu nie zaakceptowały bydgoskie władze powiatowe, odkładając go ze  względu na toczącą się wojnę i niejasną wówczas sytuację polityczną Niemiec.

Nowy etap rozwoju terytorialnego Bydgoszczy zapoczątkowały władze polskie wprowadzając w życie koncepcję wypracowaną jeszcze przez władze niemieckie. 1 IV 1920 r. włączono do miasta 18  podmiejskich gmin obejmujących następujący obszar:

Ogółem – 6532, 65 ha

  1. Miasto – 845 ha (Śródmieście)
  2. Przedmieścia – 5687,65 ha w tym:

Bartodzieje Wielkie

Bartodzieje Małe

Biedaszkowo

Bielawy

Czersko Polskie

Czyżkówko

Fordonek

Rupienica i Glinki (bez leśnictwa Glinki)

Jachcice (bez leśnictwa Jachcie)

Kapuściska – Kapuściska Małe, Kapuściska Dolne (Siernieczek), Kapuściska Wielkie (Zimne Wody)

Miedzyń

Okole

Skrzetusko

Szwederowo

Wilczak

Po przejęciu Bydgoszczy przez władze polskie z dniem 1 IV 1920 r. w granice administracyjne miasta włączono 18 dotychczasowych gmin podmiejskich: Skrzetusko, Bielawy, Bartodzieje Wielkie, Bartodzieje Małe, Kapuściska Małe, Kapuściska Dolne, Kapuściska Wielkie, Czersko Polskie, Fordonek, Szwederowo, Biedaszkowo, Bielice Nowe, Rupienica, Okole, Wilczak, Czyżkówko, Miedzyń, Jachcice. Łączna powierzchnia włączonych gmin wynosiła 587,65 ha.  Od 1928 r. opracowywano kompleksowy plan rozwoju przestrzennego miasta. Jego realizację rozpoczęto w 1931 r. Po włączeniu w 1933 r. 105,50 ha Lasu Gdańskiego, terytorium Bydgoszczy zwiększyło się do 6638,15 ha, co plasowało ją w gronie największych pod względem powierzchni miast w Polsce.

Tylko niewielkie korekty terytorialne wprowadzono w okresie okupacji niemieckiej. Do miasta włączono tereny leśne o powierzchni 1035 ha, wyłączając jednocześnie Czyżkówko, Fordonek, Jachcice i Zawiśle, o łącznej powierzchni 733,50 ha.

Po zakończeniu działań wojennych powrócono do granic z 1939 r. Pierwszą powojenną zmianę granic administracyjnych Bydgoszczy przeprowadzono 5 X 1954 r., przyłączając wówczas osiedla: częściowo Łęgnowo wraz z portem, Opławiec, Prądy i Żółwin, zaś wyłączono Zawiśle.

 

Gminy włączone do Bydgoszczy

Bartodzieje Wielkie-wieś wymieniona w 1298 r.; w 1744 r. zagospodarowany folwark; gminę (200,03 ha) przyłączono do Bydgoszczy w 1920 r.

Bartodzieje Małe-wymienione w 1712 r.; w 1920 r. 333,33 ha gminy włączono do miasta.

Białe Błota-1742 r. folwark miejski; dziś wieś, na którą składają się: Biedaszkowo, Bielice, Czajki i Jasiniec.

Biały Smug-osada wymieniona w 1730 r.; brak jej w rachunkach miejskich 1742-1762.

Biedaszkowo-1733 r. folwark miejski; w 1920 r. gminę (229,47 ha) włączono do Bydgoszczy; poza granicami miasta leżało leśnictwo Biedaszkowo.

Bielawy-wymienione w 1732 r.; w 1920 r. gminę (131,6 ha) włączono do miasta.

Bielice-przywilejem lokacyjnym Bydgoszczy wieś nadano wójtom; w początkach XIX w. pojawiają się Bielice Nowe; część Bielic włączono do miasta przed 1876 r.; gminę Bielice Nowe (261,76 ha) wcielono do Bydgoszczy w 1920 r.

Bocianowo-w 1616 r.-przedmieście Błonie; w 1689 r.-folwark miejski zwany Błoniem lub Bocianowem; Bocianowo Wielkie włączono do miasta w 1851 r., Bocianowo Małe-w 1867 r.; poza granicami miasta leżała część Bocianowa z 3 domami; w 1921 r. poza granicami miasta pozostały: Bocianowo leśnictwo, Bocianowo osada i Bocianowo pustkowie.

Budy-folwark wzmiankowany w 1742 r.; dziś część wsi Dąbrowa Wielka.

Chocieszowo-w 1301 r. wieś; prawdopodobnie wcielona do wsi Bartodzieje.

Ciele (Trzemeszynko)-wieś miejska wymieniona w 1673 r.; dziś wieś pod Białymi Błotami.

Czajki-wymienione w 1772 r.

Czersko-być może już w okresie wczesnośredniowiecznym wzniesiono tam gród; pierwsza wzmianka w 1382 r.; już przed 1763 r. nazwa wsi-Siersko Polskie; nowa osada olenderska- Siersko Niemieckie; w 1920 r. gminę Czersko Polskie (418,06 ha) włączono do miasta.

Czyżkówko (dawna Suszkówka)-wspomniana w 1489 r. wieś należąca do starostwa; młyn; w końcu XVIII w.-papiernia; w 1920 r. gmina (382 ha) została włączona do Bydgoszczy; poza miastem pozostało Czyżkówko leśnictwo.

Fordonek-wieś olenderska wymieniona w 1603 r.; gminę (749,85 ha) włączono do miasta w 1920 r.

Glinki-wzmianka o wsi z II połowy XVII w.; gminę Rupienica (Glinki) wcielono do Byd-goszczy w 1920 r.; w 1921 r. poza miastem pozostawało Glinki leśnictwo.

Górzyszkowo-osada wymieniona w 1699 r.; obecnie część Bydgoszczy.

Grodztwo-1661 r. folwark; także nazwa Przedmieście; wcielone do miasta w 1867 r.

Jachcice-wymienione w 1346 r.; w 1494 r. połowa wsi nadana karmelitom bydgoskim; młyn i karczma; w 1920 r. gminę (552,24 ha) wcielono do Bydgoszczy; poza granicami miasta pozostało Jachcice nadleśnictwo.

Jasiniec-w 1779 r. własność mieszczan fordońskich Wardonów; obecnie część Bydgoszczy; być może włączony do miasta wraz z Fordonkiem.

Kapuściska-wspomniane w II połowie XVII w; w 1744 r. istniały dwie wsie o nazwie Kapuściska: „od Sierska” i „na drugiej stronie rzeki”; w 1920 r. gminy: Kapuściska Małe (285,78 ha), Kapuściska Dolne (Siernieczek-308,60 ha) i Kapuściska Wielkie (Zimne Wody-535,52 ha) włączono do Bydgoszczy.

Karczma Ujska (Ujście)-osada karczemna znana od II połowy XVII w.; w II  połowie XIX w. wchodziła w skład gminy Fordonek i wraz z nim włączono ją do miasta.

Kępa Zamkowa-wymieniona w 1732 r.; w II połowie XIX w. część gminy Fordonek i wraz z nim została włączona do Bydgoszczy.

Koziłaszka (Koziałacha)-wymieniona w 1749 r.; później występuje folwark o tej nazwie, graniczący z Suszkówką.

Kryniec-wzmiankowany w 1789 r. jako osada stanowiąca własność Bydgoszczy.

Miedzyń-osada młyńska wymieniona w 1583 r.; w 1920 r. gminę (257,5 ha) wcielono do miasta.

Mudziały-wymienione w 1773 r. jako pustkowie; połączone ze Smugiem.

Nowy Dwór-w 1749 r. folwark miejski; przyłączony do Bydgoszczy w 1867 r.

Okole-wzmiankowane w I połowie XVII w. ogrody mieszczan bydgoskich; w 1920 r. gmina (131,13 ha) została włączona do Bydgoszczy.

Podzamcze (Stary Zamek)-zniszczony w czasie wojny polsko-szwedzkiej; w 1744 r. także browar dworski; w 1765 r. dwa domy zamkowe i 7 komorniczych.

Rupienica-wymieniona w 1742 r.; w 1920 r. gminę (290,98 ha) wcielono do miasta.

Rzepka-wieś wymieniona w 1280 r.; najprawdopodobniej wcielona do wsi Bartodzieje.

Siernieczek-wymieniony w 1489 r. jako folwark należący do starostwa bydgoskiego; w 1717 r. grunty należały do szlachty i mieszczan fordońskich; w 1920 r. gminę Kapuściska Dolne (Siernieczek) wcielono do miasta.

Skrzetusko (Szretery)-wieś wymieniona w początkach XIX  w.; w II połowie XIX w. młyn i papiernia; w 1920 r. gminę (135,18 ha) włączono do Bydgoszczy.

Smug-pustkowie wymienione w 1773 r.; w II połowie XIX w. leśnictwo Smuga wchodziło w skład gminy Bartodzieje Małe.

Szwederowo-1742 r. folwark; w II połowie XIX w. przedmieście o tej nazwie (Schwedenbeg), Szwederowo Nowe (Schwedenthal) i Szwederowo Stare (Schwedenhohe); część Szwederowa włączono do Bydgoszczy przed 1876 r.; w 1920 r. gminę (257,29 ha) wcielono do miasta.

Trzciniec Nowy-wzmiankowany w 1772 r.; w 1921 r. leśnictwo i stacja kolejowa

Trzciniec Stary-wymieniony w 1764 r.; dziś Trzciniec Nowy i Stary tworzą jedną wieś  Trzciniec; nazwę Trzciniec nosi także części wsi Nowa Dąbrówka.

Wilczak-wymieniony w 1732 r.; w 1742 r. również folwark Wilczak Mały; w 1920 r. gminę (227,33 ha) wcielono do Bydgoszczy.

Wilcze-wzmiankowane w 1733 r.

Wilcze Gardło-wymienione w 1723 r.; obecna nazwa części wsi Samociążek.

Zimna Woda-wzmiankowana w 1744 r.; w 1920 r. gminę Kapuściska Wielkie (Zimne Wody) włączono do Bydgoszczy.

Żupa-skład solny utworzony w początkach XVI w.; mieścił się na gruntach miejskich, później przeniesiony na teren wójtostwa; w 1744 r. poza żupą solną-karczma dworska i dwa zamieszkałe budynki; teren ten nazywany Schuppenkrug włączono do miasta w 1851 r.

dr  hab. Marek Romaniuk

 

 

 

Copyrights © 2011 Biblioteka Główna Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego
Projekt i realizacja: Strony Internetowe OH! Studio